Đơn hàng chen ngang, vật tư về trễ, máy dừng đột xuất: gần như tuần nào người làm kế hoạch cũng phải sửa lại lịch sản xuất ít nhất một lần. Khi kế hoạch thiếu cơ sở, hậu quả là giao hàng trễ, kho vừa thừa vừa thiếu nguyên liệu, công nhân lúc quá tải, lúc nhàn rỗi.
Bài viết này dành cho người làm kế hoạch, trưởng bộ phận sản xuất và quản lý nhà máy. Bạn sẽ nắm được kế hoạch sản xuất là gì, quy trình lập kế hoạch sản xuất gồm 7 bước (có ví dụ tính toán), cách lập kế hoạch sản xuất theo đơn hàng, cách làm bằng Excel và dấu hiệu cho thấy đã đến lúc cần hệ thống chuyên dụng.
Kế hoạch sản xuất là tài liệu xác định doanh nghiệp sẽ sản xuất sản phẩm gì, với số lượng bao nhiêu, vào thời điểm nào, trên máy móc và nhân lực nào, cùng những nguyên vật liệu cần có để hoàn thành đúng hạn. Lập kế hoạch sản xuất là quá trình chuyển nhu cầu thị trường (đơn hàng, dự báo) thành lịch làm việc cụ thể cho nhà máy, trong giới hạn nguồn lực đang có.
Kế hoạch sản xuất là cầu nối giữa kinh doanh (giao hàng khi nào), mua hàng và kho (chuẩn bị vật tư nào) và xưởng (làm gì trước, làm gì sau), giúp cả ba bên cùng nhìn vào một bộ số liệu.
Dù lập trên giấy, Excel hay phần mềm, một kế hoạch đủ dùng phải trả lời năm câu hỏi:
Một kế hoạch tốt giúp giao hàng đúng hạn hơn, giảm tồn kho không cần thiết, dùng máy móc và nhân công hợp lý, đồng thời giúp bạn tính được một đơn chen ngang sẽ đẩy lùi những đơn nào.
"Kế hoạch sản xuất" không phải một file duy nhất mà là chuỗi kế hoạch đi từ tổng quát đến chi tiết, và mỗi cấp có người chịu trách nhiệm riêng.
| Cấp độ | Tầm nhìn thời gian | Đầu ra chính |
|---|---|---|
| Kế hoạch tổng hợp | Quý, năm | Mức sản lượng theo nhóm sản phẩm, nhu cầu nhân lực, ngân sách |
| Kế hoạch sản xuất chính (MPS) | Tuần, tháng | Số lượng và thời điểm hoàn thành từng mã sản phẩm |
| Kế hoạch vật tư và năng lực (MRP, CRP) | Tuần, tháng | Lịch mua hàng, lệnh sản xuất bán thành phẩm, mức tải máy |
| Lịch sản xuất chi tiết (điều độ) | Ca, ngày | Thứ tự công việc trên từng máy, từng ca |
MPS là cấp người làm kế hoạch thao tác nhiều nhất và cũng là cấp kinh doanh làm việc trực tiếp khi cam kết ngày giao. Từ MPS, nhà máy tính nhu cầu vật tư (MRP) và kiểm tra máy móc có đủ giờ làm hay không (CRP); nếu vật tư không về kịp hoặc máy quá tải, MPS phải điều chỉnh.
Đọc thêm: MRP II: yêu cầu bắt buộc trên các hệ thống ERP cho doanh nghiệp sản xuất
Kế hoạch chỉ chính xác khi dữ liệu đầu vào chính xác. Người làm kế hoạch cần có:
BOM và thời gian chuẩn là hai nguồn gây sai lệch thường gặp nhất: một định mức lỗi thời làm lệch toàn bộ phép tính vật tư phía sau, nên cần rà soát định kỳ và đối chiếu với số liệu thực tế tại xưởng.
Quy trình dưới đây áp dụng được cho phần lớn nhà máy. Các ví dụ dùng số liệu giả định, hãy thay bằng số liệu của doanh nghiệp bạn.
Gom toàn bộ nhu cầu của kỳ kế hoạch (đơn đã ký, dự báo, kế hoạch bổ sung tồn kho), xác nhận ngày giao và mức ưu tiên với kinh doanh, và tách riêng nhu cầu chắc chắn với nhu cầu dự kiến vì rủi ro và cách xử lý vật tư của hai loại này khác nhau.
Trừ phần đã có trong kho, phần đang sản xuất và cộng tồn kho an toàn:
Sản lượng cần sản xuất = Nhu cầu + Tồn kho an toàn − Tồn kho hiện có − Lượng đang có lệnh sản xuất
Ví dụ: sản phẩm A có nhu cầu 1.200 sản phẩm trong tháng, kho có 150, lệnh đang dở dang sẽ hoàn thành trong kỳ là 50, tồn kho an toàn mong muốn 100. Sản lượng cần sản xuất = 1.200 + 100 − 150 − 50 = 1.100 sản phẩm.
So giờ máy cần dùng với giờ máy khả dụng, trước hết ở công đoạn nút cổ chai (công đoạn tải cao nhất, quyết định sản lượng cả chuyền):
Ví dụ: công đoạn gia công có 4 máy, 2 ca mỗi ngày, mỗi ca 8 giờ, 26 ngày làm việc, hiệu suất kế hoạch 80%, thời gian chuẩn 1,1 giờ máy mỗi sản phẩm. Giờ máy khả dụng = 4 × 8 × 2 × 26 × 80% = 1.331,2 giờ. Giờ máy cần dùng = 1.100 × 1,1 = 1.210 giờ. Mức tải ≈ 90,9%: khả thi nhưng chỉ còn khoảng đệm nhỏ.
Nếu có thêm đơn gấp 200 sản phẩm, giờ cần dùng lên 1.430 giờ, vượt giờ khả dụng 98,8 giờ và phải chọn: tăng ca, gia công ngoài, chia nhỏ lô giao hoặc thương lượng lại ngày giao. Mức tải vượt 100% là chưa khả thi, còn sát 100% nghĩa là không còn chỗ cho sự cố.
Phép tính đi từ thành phẩm xuống bán thành phẩm rồi đến nguyên liệu (bung BOM):
Ví dụ: mỗi sản phẩm A dùng 2,5 kg thép tấm, hao hụt cho phép 4%. Nhu cầu thép = 1.100 × 2,5 × 1,04 = 2.860 kg. Kho có 900 kg, đã đặt chưa về 500 kg, tồn kho an toàn 300 kg, nên lượng cần mua = 2.860 + 300 − 900 − 500 = 1.760 kg. Nếu nhà cung cấp giao trong 7 ngày, đơn mua phải phát ra trước ngày bắt đầu sản xuất ít nhất 7 ngày.
Chia sản lượng theo tuần, theo ngày và gắn với từng máy, từng ca. Ưu tiên theo ngày giao, gom các lệnh cùng cấu hình để giảm thời gian chuyển đổi, xếp đầy công đoạn nút cổ chai trước và chừa thời gian bảo trì thay vì xếp máy chạy 100%. Lập lịch tiến bắt đầu từ ngày vật tư sẵn sàng rồi tính ngày hoàn thành; lập lịch lùi bắt đầu từ ngày giao rồi tính ngược ngày bắt đầu muộn nhất, thường dùng cho sản xuất theo đơn hàng.
Trước khi đưa xuống xưởng, kế hoạch cần được rà soát với kinh doanh, mua hàng, kho, sản xuất, chất lượng và bảo trì, tốt nhất qua một cuộc họp ngắn đều đặn mỗi tuần. Sau khi được phê duyệt, phát hành lệnh sản xuất kèm danh sách vật tư cần xuất. Nên thiết lập vùng đóng băng (time fence): trong vài ngày tới, kế hoạch chỉ được đổi khi có người có thẩm quyền duyệt.
Cuối mỗi ca hoặc ngày, ghi nhận sản lượng, giờ máy thực tế, hao hụt vật tư và lý do chậm. Quan trọng hơn, dùng số liệu thực tế để cập nhật đầu vào: nếu hiệu suất thực tế chỉ đạt 72% trong khi kế hoạch giả định 80%, lần sau phải điều chỉnh con số đó.
| Tiêu chí | Theo kế hoạch tồn kho (MTS) | Theo đơn hàng (MTO) |
|---|---|---|
| Căn cứ lập kế hoạch | Dự báo nhu cầu và tồn kho mục tiêu | Đơn hàng thực tế của từng khách |
| Tồn kho thành phẩm | Có, giao ngay từ kho | Rất thấp hoặc không có |
| Rủi ro chính | Tồn dư hoặc thiếu do dự báo sai | Giao trễ do năng lực hoặc vật tư không kịp |
| Ngành thường gặp | Hàng tiêu dùng, vật liệu phổ thông | Cơ khí chế tạo, nội thất, bao bì, in ấn theo đơn |
Nhiều doanh nghiệp chạy kết hợp: sản xuất sẵn các bộ phận chung, chỉ hoàn thiện khi có đơn. Bạn có thể tham khảo cách các doanh nghiệp cơ khí, bao bì hay nội thất tổ chức vận hành theo đặc thù ngành của mình.
Quy trình vẫn theo khung 7 bước ở mục 4, nhưng mỗi đơn hàng được xử lý như một dự án nhỏ:
Ngày giao khả thi sớm nhất bằng ngày muộn hơn giữa hai điều kiện (vật tư đã về, máy còn trống), cộng thời gian sản xuất, kiểm tra và vận chuyển.
Ví dụ: vật tư đặc thù cần 14 ngày làm việc để về, sản xuất 6 ngày, đóng gói và kiểm tra 2 ngày. Nếu năng lực sẵn sàng ngay, ngày giao sớm nhất là 14 + 6 + 2 = 22 ngày làm việc kể từ khi chốt đơn. Nếu máy kín lịch đến ngày thứ 18, ngày giao lùi thành 18 + 6 + 2 = 26 ngày làm việc. Khi quy trình nhiều biến động, nên báo khách một khoảng ngày có đệm thay vì mốc cứng.
Excel linh hoạt, quen thuộc và gần như không tốn chi phí, đủ dùng khi doanh nghiệp có ít mã sản phẩm, một hoặc hai dây chuyền, BOM không quá nhiều cấp và chỉ một đến hai người làm kế hoạch.
Nên tách thành các sheet riêng, liên kết bằng mã sản phẩm và mã đơn hàng:
| Sheet | Nội dung chính | Gợi ý công thức, công cụ |
|---|---|---|
| Đơn hàng | Mã đơn, khách hàng, sản phẩm, số lượng, ngày giao, ưu tiên | Data validation, bộ lọc theo ngày giao |
| Tồn kho | Tồn thành phẩm, bán thành phẩm, vật tư | XLOOKUP hoặc VLOOKUP theo mã hàng |
| BOM và định mức | Vật tư cấu thành, định mức, hao hụt | SUMPRODUCT tính nhu cầu vật tư |
| Năng lực | Số máy, số ca, hiệu suất, lịch bảo trì | Giờ máy khả dụng theo từng máy, từng tuần |
| Kế hoạch sản xuất | Lệnh sản xuất, máy, ngày bắt đầu, ngày kết thúc | SUMIFS cộng giờ máy, conditional formatting cảnh báo quá tải |
| Nhu cầu vật tư | Nhu cầu, tồn, đang đặt, lượng cần mua, ngày đặt | Công thức lượng cần mua và ngày đặt chậm nhất |
| Theo dõi thực tế | Sản lượng thực, tỷ lệ hoàn thành, lý do chậm | PivotTable theo tuần |
Nếu gặp nhiều dấu hiệu dưới đây cùng lúc, doanh nghiệp nên cân nhắc một hệ thống chuyên dụng:
Nếu bạn gặp nhiều dấu hiệu ở mục 6.3, vấn đề thường không còn nằm ở kỹ năng người làm kế hoạch mà ở công cụ. Hệ thống quản trị doanh nghiệp (ERP) cho phép kế hoạch, vật tư, kho, mua hàng và chi phí chạy trên cùng một dữ liệu. Với doanh nghiệp sản xuất, 1C Việt Nam có hai hướng tiếp cận tùy quy mô:
Thường là phòng kế hoạch sản xuất, do giám đốc sản xuất hoặc quản lý nhà máy phê duyệt; ở xưởng nhỏ, trưởng bộ phận sản xuất có thể kiêm nhiệm. Dù ai lập, kế hoạch cần có sự tham gia của kinh doanh, mua hàng và kho.
Kế hoạch sản xuất trả lời "làm gì, bao nhiêu, khi nào" ở mức tổng thể theo tuần hoặc tháng. Điều độ sản xuất đi sâu hơn: sắp xếp thứ tự các lệnh trên từng máy, từng ca trong ngày.
Có, nhưng ở mức nhẹ hơn: vẫn cần xác nhận nhu cầu, trừ tồn kho, kiểm tra năng lực và tính vật tư. Khác biệt chỉ nằm ở công cụ và mức chi tiết, một file Excel có cấu trúc rõ ràng thường là đủ ở giai đoạn đầu.
Lập kế hoạch sản xuất là chuyển nhu cầu thị trường thành một lịch làm việc khả thi: đủ sản lượng, đủ vật tư, đủ năng lực, đúng hạn giao hàng. Quy trình 7 bước giúp bạn đi từ xác nhận nhu cầu đến phát hành lệnh và theo dõi thực tế; với sản xuất theo đơn hàng, hãy tính được ngày giao khả thi trước khi cam kết với khách.
Excel vẫn là điểm khởi đầu hợp lý nếu file có cấu trúc và dữ liệu đầu vào được rà soát đều đặn. Khi các dấu hiệu ở mục 6.3 xuất hiện, đó là lúc nên cân nhắc hệ thống chuyên dụng. Dù chọn công cụ nào, hãy bắt đầu bằng việc chuẩn hóa BOM, thời gian chuẩn và quy tắc kế hoạch.